iPSC a embrionalne komórki macierzyste

Streszczenie

iPSC i embrionalne komórki macierzyste, ESC, mogą należeć do tego samego funkcjonalnego stanu pluripotencji: samoodnawiają się i dają pochodne ektodermy, mezodermy oraz endodermy. Nie powstają jednak tą samą drogą. ESC wyprowadza się z wczesnego zarodka, a iPSC przez przeprogramowanie dojrzałej komórki. Ta historia wpływa na zgodę i etykę, możliwe ślady epigenetyczne, mutacje komórki założycielskiej, mitochondrialne DNA oraz projekt kontroli.

Nie ma jednego werdyktu „iPSC są identyczne z ESC” ani „iPSC są zawsze gorsze”. W poprawnie kontrolowanym porównaniu różnice wynikające z genomu dawcy, konkretnego klonu, płci chromosomowej, podłoża, pasażu i laboratorium mogą przewyższać średni efekt kategorii. Wybiera się więc linię do pytania: ESC jako niezależny wzorzec i źródło o określonej historii, iPSC jako materiał konkretnego dawcy i narzędzie par izogenicznych, a kilka linii obu typów do oceny odporności protokołu.

To nie pojedynek dwóch jednorodnych gatunków komórek

Skróty ESC i iPSC określają drogę powstania linii, a nie jej kompletny profil. Dwie linie ESC mają różne genomy, mogą pochodzić z zarodków innej płci chromosomowej, być wyprowadzone w innych warunkach i przejść odmienną historię hodowli. Dwie iPSC od różnych osób różnią się jeszcze wyraźniej; nawet siostrzane klony z tej samej próbki mogą nie zachowywać się identycznie.

Dlatego porównanie jednej ESC z jedną iPSC miesza kategorię z parą konkretnych linii. Jeśli wynik jest różny, nie wiadomo, czy przyczyną było pochodzenie, genom dawcy, zmiana klonalna, podłoże czy przypadek. Mocny projekt rozdziela te poziomy.

Jak powstaje ESC

Ludzką ESC wyprowadza się zwykle z komórek węzła zarodkowego blastocysty. Po izolacji komórki adaptują się do hodowli i tworzą samoodnawiającą linię. Pierwsze szeroko uznane ludzkie linie opisano w 1998 roku. Materiał często pochodził z zarodków utworzonych w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego i niewykorzystanych do reprodukcji.¹

Linia ESC nie jest blastocystą. Nie ma architektury całego zarodka ani samodzielnej zdolności przejścia przez prawidłowy rozwój organizmu. Jednocześnie jej powstanie wiąże się z wykorzystaniem zarodka, więc pochodzenie, zakres zgody dawczyń i dawców oraz reguły prawne pozostają istotne.

Jak powstaje iPSC

iPSC uzyskuje się, gdy komórka somatyczna przez pewien czas otrzymuje czynniki przeprogramowujące, a następnie uruchamia własną sieć pluripotencji. Szczegółowy proces — OSKM, zmiany chromatyny, metabolizmu, systemy Sendai, episomalne i mRNA — opisuje artykuł Jak powstają iPSC.

Nowa linia zachowuje zasadniczo genom jądrowy komórki dawcy i jej mitochondrialne DNA. Przechodzi jednak klonalne wąskie gardło, intensywną przebudowę i selekcję hodowlaną. „Od pacjenta” nie znaczy „niezmieniona komórka pacjenta”; oznacza linię utworzoną z konkretnego materiału tej osoby.

Wspólny rdzeń pluripotencji

Prawidłowe ESC i iPSC utrzymują sieć obejmującą OCT4, SOX2 i NANOG, charakterystyczną organizację chromatyny, szybki cykl komórkowy oraz zdolność długotrwałej samoodnowy. W odpowiednich warunkach można je skierować ku progenitorom wszystkich trzech listków zarodkowych.

Jest to wspólny stan funkcjonalny, a nie gwarancja jednakowej ekspresji każdego genu. Różne osoby także mogą mieć ten sam typ komórki mimo tysięcy wariantów wpływających na jej zachowanie. Podobnie dwie linie pluripotentne mogą spełniać kryteria klasy, a różnić się wydajnością konkretnego różnicowania.

Pluripotencję trzeba wykazać tak samo

Etykieta pochodzenia nie zwalnia z kontroli. Nowa ESC i nowa iPSC powinny mieć potwierdzony stan niezróżnicowany oraz zdolność ilościowego tworzenia pochodnych ektodermy, mezodermy i endodermy. Standardy ISSCR uzależniają zakres charakterystyki od nowości linii, metody i wniosków; dla nowych protokołów wymagają szerszego dowodu niż dla rutynowej pracy z opublikowaną linią.²

Ten sam test powinien być interpretowany według tych samych kryteriów. Nie można zaakceptować pojedynczego markera dla iPSC, a od ESC wymagać funkcjonalnego różnicowania albo odwrotnie. Asymetryczne wymagania tworzą wynik z definicji.

„Molekularnie podobne” zależy od skali

W analizie całego transkryptomu ESC i iPSC zwykle grupują się razem, daleko od fibroblastów czy komórek krwi, z których powstały iPSC. Przy dużej rozdzielczości można jednak wykrywać różnice między liniami, klonami i warunkami. Statystycznie istotna różnica nie musi być duża ani funkcjonalnie ważna.

Badanie genetycznie dopasowanych ludzkich ESC i iPSC wykazało, że tło genetyczne silniej kształtowało ekspresję i metylację niż sposób powstania linii. Niewielki zestaw różniących genów nie przewidywał funkcji i nie rozdzielał niezależnego zbioru niedopasowanych linii.³ To mocny argument przeciw porównywaniu kategorii bez kontroli genomu, nie dowód identyczności każdego klonu.

Jak można genetycznie dopasować ESC i iPSC

Zwykła ESC pochodzi od innego zarodka niż iPSC od dorosłego dawcy, więc ich genomy nie są zgodne. Szczególne eksperymenty tworzą jednak fibroblasty przez różnicowanie ESC, a następnie przeprogramowują je z powrotem do iPSC. Otrzymuje się linie o wspólnym jądrze genetycznym i można lepiej izolować efekt drogi.

Model jest elegancki, ale nie odwzorowuje całej historii typowej iPSC od starszej osoby z chorobą. Fibroblast pochodny ESC ma krótszą historię somatyczną i był wcześniej hodowany. Każda kontrola usuwa jedne zakłócenia kosztem ograniczenia uogólnienia.

Tło genetyczne nie jest szumem, jeśli badamy człowieka

Duże kolekcje iPSC pokazują, że różnice między osobami wyjaśniają istotną część zmienności ekspresji, morfologii i zdolności różnicowania. W badaniu 711 linii od 301 osób udział dawcy zależał od cechy i wynosił od kilku do kilkudziesięciu procent.⁴

W modelu choroby jest to jednocześnie problem i wartość. Tło może przesłonić efekt wariantu o małej sile, ale pozwala badać penetrację, modyfikatory i naturalną różnorodność. Nie należy usuwać jej z biologii przez użycie jednej „idealnej” linii; trzeba ją uwzględnić w projekcie i liczbie dawców.

ESC również mają biologiczną zmienność

ESC bywają traktowane jako jednolity złoty standard. W rzeczywistości linie różnią się tempem wzrostu, morfologią, ekspresją i skłonnością do różnicowania. Źródłem są warianty zarodka, płeć chromosomowa, etap i technika wyprowadzenia, podłoże oraz zmiany nabyte.

Porównanie trzech ludzkich ESC wykazało odmienne tempo samoodnowy i wydajność różnicowania neuralnego mimo spełnienia kryteriów pluripotencji.⁵ „ESC” nie jest więc odczynnikiem o jednej wartości. Dobrze opisana linia referencyjna jest użyteczna dlatego, że ma historię danych i bank, a nie dlatego, że nie ma zmienności.

Laboratorium może udawać różnicę biologiczną

Analizy danych z wielu ośrodków wykrywały sygnatury ekspresji powiązane z laboratorium. Skład podłoża, feeder, macierz, gęstość zasiewu, sposób rozdzielania kolonii, tlen, operator i moment pobrania RNA wpływają zarówno na ESC, jak i iPSC.⁶

Jeśli wszystkie ESC pochodzą z jednego laboratorium, a iPSC z innego, klasyfikator może nauczyć się rozpoznawać warunki, nie pochodzenie. Najlepiej hodować linie równolegle, na wspólnych odczynnikach, losować pozycje i przeplatać partie.

Zdefiniowane warunki redukują część różnic

Nowsza analiza ponad stu linii ESC i iPSC wykazała mniejszą zmienność między liniami w warunkach zdefiniowanych niż niezdefiniowanych, niezależnie od kategorii komórki. Wskazuje to, że część dawnych „sygnatur iPSC” mogła pochodzić ze środowiska hodowli.⁷

Standaryzacja nie usuwa genomu ani historii klonu. Może też selekcjonować komórki najlepiej przystosowane do określonego podłoża. Jej celem jest ograniczenie niekontrolowanego składnika, nie wymuszenie sztucznej identyczności.

Pamięć epigenetyczna iPSC

Wczesne po przeprogramowaniu iPSC mogą zachować fragmenty metylacji związane z komórką rodzicielską. W modelach mysich ślad sprzyjał różnicowaniu ku pokrewnej tkance i utrudniał odległe kierunki. Mógł osłabnąć po dalszym pasażowaniu, seryjnym przeprogramowaniu lub zmianie stanu.⁸

Nie jest to uniwersalna pieczęć każdej iPSC. Wielkość efektu zależy od źródła, metody, klonu i testu. Część badań ludzkich znajdowała większą zmienność między klonami niż systematyczny efekt tkanki pochodzenia. Najbezpieczniej mierzyć zdolność do potrzebnego różnicowania, zamiast przewidywać ją wyłącznie z rodowodu.

ESC też mają epigenetyczną historię

ESC nie przechodzą sztucznego przeprogramowania z fibroblastu, ale ich epigenom również nie jest pozbawiony historii. Stan blastocysty ulega adaptacji do kultury, a warunki mogą przesuwać linię między stanami pluripotencji, zmieniać metylację i selekcjonować komórki.

Błędy imprintingu i erozja inaktywacji chromosomu X występują w ludzkich komórkach pluripotentnych obu kategorii. Porównanie „iPSC z pamięcią” z „epigenetycznie czystą ESC” tworzy nieprawdziwą asymetrię.

Imprinting wymaga kontroli w obu kategoriach

Imprinting genomowy utrzymuje zależną od rodzica ekspresję wybranych alleli. Błędy metylacji w regionach kontrolnych mogą powstać podczas wyprowadzania, przeprogramowania lub hodowli i przetrwać różnicowanie. Nie muszą zmieniać standardowego panelu markerów pluripotencji.

Ryzyko zależy między innymi od stanu naïve/primed i warunków. Ponieważ konsekwencje są locus- oraz zastosowaniowo swoiste, nie istnieje jeden ogólny test „imprinting prawidłowy”. Dla choroby imprintingowej albo produktu trzeba zbadać właściwe regiony i ekspresję alleliczną.⁹

Chromosom X może zdominować porównanie

Żeńskie ludzkie ESC i iPSC wykazują różne stany inaktywacji X. W hodowli może zanikać XIST i dochodzić do częściowej, niejednorodnej erozji wyciszenia. Zmienia to dawkę genów X, a pośrednio ekspresję autosomów. Stan może utrzymywać się po różnicowaniu.

Analiza 165 żeńskich iPSC pokazała stopniową i zróżnicowaną erozję, szczególnie dotyczącą genów mających naturalną skłonność do ucieczki przed XCI.¹⁰ Porównanie żeńskiej linii z erozją i męskiej linii XY nie jest neutralnym testem ESC kontra iPSC. Płeć chromosomowa, ekspresja XIST i alleliczna dawka X powinny być jawne.

Genom jądrowy: inne punkty startu, wspólna selekcja

iPSC wnosi mutacje somatyczne komórki dawcy. Przeprogramowanie może wytworzyć lub ujawnić zmiany, a wybór kolonii wzbogacić rzadki wariant. ESC zaczyna od genomu zarodka i nie ma wieloletniej historii tkanki dorosłej, ale podczas wyprowadzenia i pasażowania także nabywa zmiany.

Obie kategorie podlegają selekcji na szybszy wzrost, przeżycie po rozdzielaniu i odporność na stres hodowli. Powtarzające się zyski fragmentów chromosomów i warianty sprzyjające proliferacji nie są wyłączną „wadą iPSC”. Dlatego genom kontroluje się w konkretnej linii i na odpowiednim pasażu, zamiast przypisywać bezpieczeństwo źródłu.

Mitochondrialne DNA niesie dodatkową zmienność

iPSC zwykle zachowuje mitochondria komórki somatycznej. Jeżeli tkanka dawcy jest mozaiką heteroplazmii, klonalne wyprowadzenie może dać linie o bardzo różnym udziale wariantu mtDNA mimo zgodnego genomu jądrowego. To może być narzędzie do badania choroby mitochondrialnej, ale też źródło nieoczekiwanej różnicy.

ESC otrzymuje mtDNA z oocytu, z którego powstał zarodek. Nie jest z definicji wolna od wariantów. W obu przypadkach znaczenie zależy od heteroplazmii, tkanki docelowej i zapotrzebowania energetycznego. Badania iPSC wskazują, że ekspansja może zmieniać udział niektórych wariantów, więc pomiar jednego pasażu nie opisuje całej historii.¹¹

Stan naïve i primed jest odrębny od pochodzenia

Konwencjonalne ludzkie ESC i iPSC najczęściej utrzymuje się w stanie primed. Obie można w określonych warunkach przesuwać ku stanowi naïve, choć protokoły i stabilność różnią się. „Naïve iPSC” oraz „primed ESC” różnią się stanem i pochodzeniem jednocześnie; nie jest to czyste porównanie kategorii.

Stan wpływa na metabolizm, epigenom, X, imprinting i podatność na różnicowanie. W publikacji trzeba podać warunki, nie tylko skrót linii. Pochodzenie nie pozwala odgadnąć bieżącego stanu.

Skłonność do różnicowania jest właściwością linii i protokołu

Jedna linia łatwiej tworzy neurony, inna kardiomiocyty, jeszcze inna słabo przechodzi przez ten sam etap. Przyczyną może być genom, epigenom, zmiana liczby kopii, stan początkowy lub techniczna interakcja z protokołem. Średnia „iPSC różnicują się gorzej” bywa zbyt ogólna, by pomóc.

Istotny jest test docelowy. Linia dobra do neuronów nie musi być dobra do komórek trzustki. Przy rozwijaniu różnicowania kierowanego używa się kilku linii, ustala okno jakości stanu wyjściowego i mierzy wydajność na etapach, zamiast oceniać dopiero końcową populację.

Zgodny marker nie gwarantuje zgodnego potomstwa

Dwie linie mogą wykazywać OCT4, SOX2, NANOG i poprawne trzy listki w ogólnym teście, a różnić się wytwarzaniem konkretnego podtypu neuronu. Pluripotencja określa szeroki repertuar, nie jednakowe prawdopodobieństwo każdej ścieżki w każdym protokole.

Dlatego kontrola kończy się funkcją potomstwa: elektrofizjologią neuronu, kurczliwością i dojrzewaniem kardiomiocytu, transportem nabłonka albo wydzielaniem hormonu. Różnica interesująca klinicznie może być niewidoczna w niezróżnicowanej linii.

Do czego ESC jest szczególnie użyteczna

Dobrze scharakteryzowana ESC z wieloletnim bankiem daje stabilny punkt odniesienia dla pluripotencji i protokołów różnicowania. Nie przechodziła przeprogramowania somatycznego, więc może pomóc odróżnić ślady konkretnej metody. Linie o bogatej dokumentacji umożliwiają porównanie wyników między laboratoriami.

ESC jest też niezależnym genotypem. Gdy wszystkie iPSC pochodzą od pacjentów z jedną chorobą, ESC może ujawnić, że obserwowany problem wynika z całego zbioru iPSC lub protokołu. Nie zastępuje jednak zdrowej kontroli dopasowanej genetycznie.

Do czego iPSC jest szczególnie użyteczna

iPSC pozwala zachować kombinację wariantów konkretnej osoby i wytworzyć niedostępne komórki, na przykład neurony czy kardiomiocyty. Można łączyć dane kliniczne dawcy z fenotypem komórkowym, budować kolekcje wielu osób i badać wpływ naturalnego zróżnicowania.

Największą przewagą eksperymentalną jest możliwość tworzenia par izogenicznych: naprawienia wariantu w linii pacjenta albo wprowadzenia go do linii kontrolnej. Para ogranicza różnicę genomu jądrowego, choć nie usuwa efektu klonu, edycji i różnicowania.

Model pacjenta nie jest pacjentem w szalce

iPSC zachowuje genotyp, ale pełne przeprogramowanie resetuje wiele cech stanu somatycznego. Komórka potomna bywa niedojrzała i przypomina wcześniejszy etap rozwoju. Nie odtwarza automatycznie wieku, wieloletnich ekspozycji, układu odpornościowego, naczyń ani całego narządu.

W chorobie późnego wieku może być potrzebne sztuczne dojrzewanie, stres, współhodowla lub organoid. Te manipulacje dodają własne uproszczenia. iPSC jest kontrolowanym modelem określonych warstw choroby, nie miniaturową kopią osoby.

Autologiczność nie rozstrzyga wyboru

iPSC od pacjenta może posłużyć do wytworzenia autologicznego produktu, co potencjalnie zmniejsza część niezgodności immunologicznej. Produkcja osobnej linii i partii dla każdej osoby jest jednak wolna, kosztowna i trudna do pełnej standaryzacji. Genom pacjenta może zawierać przyczynę choroby lub warianty ryzyka.

ESC jest z zasady allogeniczna wobec odbiorcy, ale można z niej wytworzyć duże, powtarzalne partie po jednej rozbudowanej kwalifikacji. Banki iPSC o częstych haplotypach HLA próbują łączyć skalę z częściowym dopasowaniem. Wybór jest decyzją produktu, populacji i immunologii, nie moralnym rankingiem źródeł.

Ryzyko nowotworowe ma wspólny rdzeń

Niezróżnicowane ESC i iPSC mogą tworzyć potworniaki. Ryzyko produktu zależy więc od pozostających komórek pluripotentnych, nie tylko od sposobu, w jaki linię utworzono. Obie kategorie wymagają wydajnego różnicowania, oczyszczania, czułego testu pozostałości i obserwacji po podaniu.

iPSC wnosi dodatkowe pytania o system przeprogramowania i komórkę dawcy. ESC wnosi własną historię wyprowadzenia i hodowli. Żadna etykieta nie zastępuje oceny konkretnego produktu końcowego.

Reakcja odpornościowa nie mieści się w haśle „własne”

Autologiczne pochodzenie zmniejsza różnicę HLA, lecz edycja, mutacje, nieprawidłowe antygeny, dojrzewanie i proces wytwarzania mogą wpływać na rozpoznanie. Z drugiej strony allogeniczny produkt może być podawany w miejscu o szczególnej immunologii, z immunosupresją lub po modyfikacji.

Badania mysie o immunogenności iPSC dawały zależne od linii oraz potomstwa wyniki. Nie należy obiecywać braku odrzucenia na podstawie samego autologicznego rodowodu ani odrzucać całej kategorii ESC bez uwzględnienia produktu i wskazania.

Różnica etyczna jest realna, lecz nie zamyka analizy

Wyprowadzenie ESC wiąże się z wykorzystaniem zarodka i wymaga zgodności z prawem, zgodą oraz nadzorem. iPSC zwykle nie wymaga zarodka ani dawstwa oocytów, co usuwa ważną część sporu. Nie czyni jej etycznie neutralną.

Dawca iPSC przekazuje genom; linia może być długo przechowywana, udostępniana, edytowana i różnicowana ku wrażliwym modelom. Zgoda powinna obejmować zakres badań, dane genomowe, ponowny kontakt i komercjalizację. Niektóre zastosowania — gamety, modele zarodkowe, chimery — zależą od tego, co z komórką zrobiono, nie tylko skąd pochodziła.

Rejestr nie jest certyfikatem jakości do każdego celu

Rejestry ESC i iPSC porządkują pochodzenie, zgody, identyfikatory i dostępne dane. Bank dostarcza materiał z dokumentacją. Obecność w rejestrze nie oznacza, że linia nadaje się do konkretnego różnicowania, nie ma wszystkich istotnych wariantów ani spełnia wymagania produktu leczniczego.

Użytkownik musi sprawdzić wersję banku, pasaż, wyniki po rozmrożeniu i własny proces. Ta sama nazwa linii w dwóch laboratoriach może skrywać różną liczbę pasaży oraz nabytą zmianę.

Jak zbudować uczciwe porównanie

Najpierw definiuje się pytanie. Jeśli chodzi o efekt pochodzenia, potrzebne są linie dopasowane genetycznie albo model statystyczny z wieloma dawcami. Jeśli chodzi o odporność protokołu, potrzeba różnorodnych ESC i iPSC. Jeśli o wariant chorobowy — par izogenicznych i niezależnych dawców.

Następnie linie hoduje się równolegle, losuje kolejność, równoważy partie i zaślepia ocenę, gdy to możliwe. Kontroluje się płeć chromosomową, XCI, pasaż, genom, czystość i stan początkowy. Z góry ustala się, czy jednostką statystyczną jest dołek, różnicowanie, klon czy dawca. Dziesięć dołków z jednej linii nie zastępuje dziesięciu osób.

Para izogeniczna nie jest kontrolą doskonałą

Edycja wariantu wymaga manipulacji i wybrania klonu. Klon naprawiony może nabyć zmianę poza celem lub różnić się epigenetycznie. Kontrola przechodząca ten sam proces, lecz bez docelowej zmiany, pomaga rozdzielić część skutków.

Najbardziej przekonujące jest odwrócenie fenotypu po naprawie i jego odtworzenie po wprowadzeniu wariantu w innym tle, powtórzone w niezależnych klonach. Nie zawsze jest to wykonalne, ale pokazuje kierunek od korelacji do przyczynowości.

Co oznacza „wzorzec ESC”

ESC może być wzorcem szerokiego stanu pluripotencji, jakości morfologii, profilu ekspresji lub wydajności konkretnego protokołu. Trzeba wskazać, którego. Jedna H9 nie definiuje całej biologii ESC, podobnie jak jedna iPSC nie definiuje przeprogramowania.

Wzorzec jest przydatny, jeśli ma ustalone kryteria i granice. Linia referencyjna nie powinna być wybierana po zobaczeniu wyników tylko dlatego, że potwierdza tezę. Dobrą praktyką jest podanie kilku niezależnych punktów odniesienia.

Matryca wyboru zamiast werdyktu

Pytanie	Co zwykle wnosi ESC	Co zwykle wnosi iPSC	Najważniejsza kontrola
podstawowy mechanizm pluripotencji	historyczny, niezależny wzorzec	odtworzenie stanu inną drogą	kilka linii w tych samych warunkach
efekt wariantu pacjenta	niespokrewniona kontrola	genom konkretnej osoby	para izogeniczna + inni dawcy
wpływ przeprogramowania	brak historii somatycznej OSKM	pełna historia metody i dawcy	dopasowanie genetyczne lub duża kohorta
rozwój protokołu różnicowania	dobrze znana linia referencyjna	test przenoszalności między dawcami	partie zrównoważone między kategoriami
produkt allogeniczny	skalowalny bank jednej linii	haplobank lub linia edytowana	ocena produktu, nie źródła
produkt autologiczny	zasadniczo niedopasowana	możliwość zgodności dawca–biorca	czas, genom, proces i immunologia

Matryca pokazuje, że „lepsza komórka” nie istnieje bez celu. Często najlepszym projektem jest użycie obu źródeł, bo ich słabości nie są identyczne.

Minimalny opis linii

Każdy wynik powinien podawać:

• identyfikator i bank lub laboratorium pochodzenia;
• ESC czy iPSC oraz dokładny sposób wyprowadzenia albo przeprogramowania;
• genom dawcy w zakresie potrzebnym do pytania i płeć chromosomową;
• stan naïve/primed oraz warunki podłoża i macierzy;
• pasaż, sposób rozdzielania i historię zamrożeń;
• aktualną kontrolę tożsamości, mikrobiologii i genomu;
• stan X oraz imprinting, jeżeli wpływają na zastosowanie;
• liczbę klonów, dawców i niezależnych różnicowań;
• ilościowy test pluripotencji i funkcję potomstwa;
• informację, czy analiza była wykonana w jednej zrównoważonej partii.

Bez tych metadanych nie da się odróżnić wyniku biologicznego od różnicy materiału.

Odpowiedź na pytanie „czy są takie same?”

Na poziomie klasy funkcjonalnej mogą być równoważnymi ludzkimi komórkami pluripotentnymi. Na poziomie pochodzenia nie są takie same. Na poziomie konkretnej linii odpowiedź trzeba zmierzyć, ponieważ zmienność nie układa się w prosty podział ESC–iPSC. Na poziomie produktu nie porównuje się już samej linii, lecz wyspecjalizowane potomstwo i cały proces wytwarzania.

Najbardziej użyteczne zdanie brzmi więc: po dobrym przeprogramowaniu i selekcji iPSC może być równie dobrym punktem wyjścia jak ESC dla określonego zadania, ale nie wolno przenosić tego wniosku między klonami, protokołami i zastosowaniami bez danych. Etykieta mówi, skąd linia pochodzi; eksperyment mówi, czy nadaje się do celu.