Odpady biologiczne, dekontaminacja i inaktywacja

Najkrótsza odpowiedź

Odpad laboratoryjny nie staje się bezpieczny przez włożenie do worka z symbolem biohazard. Trzeba zaprojektować cały łańcuch:

rozpoznanie zagrożeń → segregacja u źródła → zamknięcie → dekontaminacja lub przekazanie → potwierdzenie procesu → końcowe zagospodarowanie.

Ten sam przedmiot może łączyć zagrożenia:

• biologiczne;
• chemiczne;
• ostre;
• radioaktywne;
• genetycznie zmodyfikowane;
• związane z poufnością danych.

Metoda skuteczna wobec mikroorganizmu może nie usuwać toksycznej substancji ani zagrożenia skaleczeniem.

Odpad powstaje w chwili planowania

Przed rozpoczęciem eksperymentu trzeba wiedzieć:

• jakie strumienie powstaną;
• ile będzie cieczy i materiału stałego;
• co pozostanie żywe;
• co zawiera substancje chemiczne;
• gdzie trafią ostre przedmioty;
• czy metoda inaktywacji jest zgodna z opakowaniem;
• kto odbierze materiał;
• co dzieje się w awarii urządzenia.

Jeżeli odpowiedź powstaje dopiero przy pełnym pojemniku, system jest spóźniony.

Czyszczenie, dezynfekcja, dekontaminacja i sterylizacja

Te słowa nie są synonimami.

Czyszczenie usuwa zabrudzenie i materię organiczną. Może istotnie poprawić skuteczność kolejnego procesu.

Dezynfekcja zmniejsza liczbę zdolnych do życia mikroorganizmów do poziomu odpowiedniego dla zastosowania; nie musi niszczyć wszystkich form.

Dekontaminacja jest szerszym procesem usunięcia albo unieszkodliwienia czynnika tak, by przedmiot, powierzchnia lub obszar można było bezpiecznie obsłużyć.

Sterylizacja ma na celu zniszczenie wszystkich zdolnych do życia mikroorganizmów, w tym form szczególnie odpornych, w ramach określonego i kontrolowanego procesu.

WHO podkreśla, że laboratorium dobiera i waliduje metodę dekontaminacji na podstawie oceny ryzyka; podręcznik obejmuje czyszczenie, środki chemiczne, ciepło, wskaźniki oraz inaktywację próbek.¹

Słowo „sterylny” wymaga podstawy

Nie wystarcza:

• ciepły worek;
• zmiana koloru taśmy;
• zapach środka;
• zakończenie programu;
• brak wzrostu jednej przypadkowej próbki.

Potrzebny jest proces o zdefiniowanych parametrach, obciążeniu, ułożeniu, monitorowaniu i kryterium akceptacji.

Najpierw rozpoznaj cały skład

Lista kontrolna:

• organizm, linia lub materiał kliniczny;
• forma i potencjalna odporność;
• stężenie i objętość;
• obecność krwi, białka, tłuszczu lub biofilmu;
• środek chemiczny;
• pH;
• rozpuszczalnik;
• metal;
• szkło i ostre krawędzie;
• materiał jednorazowy albo sprzęt;
• opakowanie;
• możliwość reakcji podczas procesu.

Nazwa eksperymentu nie zastępuje składu odpadu.

Segregacja u źródła

Segregację wykonuje osoba, która zna materiał, w miejscu jego powstania.

Oddziela się co najmniej:

• niezanieczyszczone odpady komunalne;
• potencjalnie biologicznie zanieczyszczone materiały stałe;
• płynny odpad biologiczny;
• ostre przedmioty;
• szkło nieostre i ostre;
• odpad chemiczny;
• materiał anatomiczny;
• odpady wymagające odrębnej ścieżki;
• sprzęt do dekontaminacji i ponownego użycia.

Późniejsze sortowanie worka jest ekspozycją, nie metodą zarządzania.

Kolor nie jest uniwersalnym językiem

Kolory pojemników wynikają z lokalnej procedury i prawa. Ten sam kolor może mieć inne znaczenie w innej instytucji lub państwie.

Etykieta powinna przekazywać:

• rodzaj odpadu;
• jednostkę wytwarzającą;
• datę rozpoczęcia albo zamknięcia;
• wymagane zagrożenia;
• osobę lub punkt kontaktu;
• status: przed czy po procesie.

Nie należy polegać wyłącznie na pamięci koloru.

Pojemnik jest kontrolą inżynieryjną

Pojemnik dobiera się do:

• stanu skupienia;
• ryzyka przebicia;
• zgodności chemicznej;
• temperatury procesu;
• sposobu transportu;
• czasu przechowywania;
• planowanego urządzenia.

Musi być stabilny, zamykany i nieprzepełniony. Worek nie zastępuje szczelnego naczynia dla cieczy.

Ostre przedmioty

Igła, skalpel, kapilara i pęknięte szkło łączą uraz mechaniczny z możliwością wprowadzenia materiału do tkanki.

Zasady:

• pojemnik stoi w zasięgu ręki;
• nie przenosi się ostrego przedmiotu przez pomieszczenie bez potrzeby;
• nie wciska się zawartości;
• nie przekłada się między pojemnikami;
• nie zdejmuje się ręcznie elementu, jeśli można tego uniknąć;
• zamyka się przed przekroczeniem poziomu napełnienia;
• uszkodzony pojemnik umieszcza się w bezpiecznym opakowaniu wtórnym.

Dezynfekcja nie usuwa ryzyka przekłucia.

Ciecz biologiczna

Przed wyborem metody pytamy:

• jaka jest objętość;
• czy powstanie piana albo aerozol;
• czy zawiera białko;
• czy zawiera środek neutralizujący dezynfektant;
• czy ma skrajne pH;
• czy jest w niej toksyczny lub lotny związek;
• czy kanalizacja jest prawnie i technicznie dopuszczalną ścieżką.

Nie wylewa się cieczy do zlewu na podstawie samego braku widocznego zmętnienia.

Materiał stały

Końcówki, płytki, rękawice, naczynia i podłoża różnią się:

• ilością cieczy zatrzymanej wewnątrz;
• zdolnością przebicia worka;
• odpornością na ciepło;
• obecnością zamkniętych przestrzeni;
• gęstością upakowania;
• zawartością chemiczną.

Pełny, mocno ściśnięty worek może utrudniać przenikanie pary i bezpieczne manipulowanie.

Powierzchnia robocza

Dekontaminacja powierzchni wymaga:

1. rozpoznania materiału;
2. usunięcia nadmiaru zabrudzenia w bezpieczny sposób;
3. środka zgodnego z czynnikiem i powierzchnią;
4. pełnego zwilżenia;
5. czasu kontaktu;
6. właściwego stężenia;
7. zebrania pozostałości;
8. oceny korozji lub pozostałego zagrożenia chemicznego.

Szybkie przetarcie i natychmiastowe osuszenie często nie zapewnia deklarowanego czasu kontaktu.

Materia organiczna osłabia wiele procesów

Krew, surowica, białko i biofilm mogą:

• osłaniać mikroorganizm;
• wiązać środek;
• utrudniać kontakt;
• tworzyć nierówności;
• zwiększać potrzebny czas.

Dlatego etap czyszczenia bywa kluczowy. Jednocześnie czyszczenie skażonej powierzchni może wytwarzać aerozol i musi być zaplanowane.

Środek chemiczny dobiera się do celu

Nie istnieje jeden najlepszy dezynfektant.

Porównuje się:

• zakres działania;
• stężenie użytkowe;
• czas;
• temperaturę;
• wpływ materii organicznej;
• stabilność roztworu;
• korozję;
• toksyczność;
• lotność;
• zgodność z powierzchnią;
• sposób neutralizacji i odpadu.

Nazwa handlowa bez substancji czynnej i parametrów nie jest pełną procedurą.

Niebezpieczne mieszaniny

Nie wolno improwizować kombinacji środków.

Ryzyko może powstać przy połączeniu:

• podchlorynu z kwasem;
• podchlorynu z niektórymi związkami azotu;
• silnego utleniacza z materiałem organicznym;
• środka z rozpuszczalnikiem;
• odpadów o nieznanym składzie.

Jeśli biologiczny odpad zawiera chaotrop, utrwalacz albo barwnik, procedura musi uwzględniać chemię.

Alkohol ma ograniczenia

Alkohol może być użyteczny dla wybranych powierzchni i czynników, ale:

• szybko paruje;
• jest palny;
• może utrwalać niektóre zabrudzenia;
• nie działa jednakowo na wszystkie formy;
• traci skuteczność, jeśli czas kontaktu jest zbyt krótki;
• nie służy do każdej dużej objętości odpadu.

„Spryskaj etanolem” nie jest uniwersalnym planem.

Autoklaw działa przez parę i czas

Skuteczność zależy od dotarcia warunków procesu do najtrudniejszego miejsca wsadu.

Znaczenie mają:

• temperatura;
• czas utrzymania;
• ciśnienie jako skutek warunków pary, nie samodzielny cel;
• usunięcie powietrza;
• nasycenie parą;
• rodzaj materiału;
• objętość cieczy;
• gęstość i ułożenie;
• opakowanie;
• położenie najzimniejszego punktu.

Program dobry dla pustych narzędzi nie musi być dobry dla dużego pojemnika cieczy.

Ładunek trzeba przygotować

Przed cyklem:

• sprawdza się zgodność materiałów;
• unika się szczelnego zamknięcia naczynia, które nie jest do tego przeznaczone;
• zapewnia się dostęp pary;
• zabezpiecza ciecz przed rozlaniem;
• nie przepełnia komory;
• oddziela niezgodne strumienie;
• identyfikuje operatora i wsad.

Rozpuszczalnik, materiał lotny albo reaktywny może stwarzać zagrożenie podczas ogrzewania.

Kontrola fizyczna, chemiczna i biologiczna

To trzy różne warstwy.

Parametry fizyczne zapisują warunki urządzenia: czas, temperaturę, przebieg i alarmy.

Wskaźnik chemiczny pokazuje ekspozycję na określone warunki. Zmiana barwy nie dowodzi sama pełnej skuteczności biologicznej całego wsadu.

Wskaźnik biologiczny wykorzystuje odpowiednio dobrany, odporny organizm wskaźnikowy i służy walidacji lub okresowej weryfikacji zgodnie z programem.

Kontrole muszą być umieszczone tam, gdzie rzeczywiście sprawdzają najtrudniejszą część procesu.

Walidacja i rutynowa weryfikacja

Walidacja odpowiada: czy ten proces, dla zdefiniowanego wsadu, osiąga cel?

Rutynowa weryfikacja odpowiada: czy dzisiejszy cykl przebiegł w ustalonych granicach?

Program określa:

• reprezentatywne i najgorsze wsady;
• krytyczne parametry;
• czujniki i ich kalibrację;
• wskaźniki;
• częstotliwość;
• kryteria akceptacji;
• postępowanie po wyniku niezgodnym;
• ponowną walidację po zmianie.

Nowsze wydanie BMBL utrzymuje ocenę zależną od protokołu i zawiera osobny materiał dotyczący inaktywacji oraz jej weryfikacji.²

Nieudany cykl

Po alarmie lub utracie parametrów wsad pozostaje potencjalnie skażony.

Nie należy:

• oznaczać go jako bezpieczny;
• otwierać bez oceny;
• ręcznie przekładać;
• powtarzać w ciemno bez poznania przyczyny;
• kasować zapisu.

Należy zabezpieczyć urządzenie i obszar, ocenić możliwość bezpiecznego ponowienia, zgłosić odchylenie i zachować dane.

Wyjęcie gorącego wsadu

Po procesie pozostają zagrożenia:

• oparzenie;
• przegrzana ciecz;
• pęknięcie szkła;
• mokry i ciężki worek;
• ostre przedmioty;
• niewystarczająco przetworzony materiał;
• para i śliska powierzchnia.

Operator potrzebuje procedury chłodzenia, PPE termicznego i miejsca odkładczego.

Inaktywacja próbki przed dalszą analizą

Czasem celem nie jest odpad, lecz przeniesienie próbki do obszaru o niższych zabezpieczeniach.

Wtedy trzeba wykazać dwie rzeczy:

1. czynnik biologiczny został inaktywowany w warunkach obejmujących badaną macierz;
2. metoda zachowuje analit, który ma być mierzony.

Silniejszy proces może zwiększyć bezpieczeństwo, ale zniszczyć RNA, epitop albo strukturę potrzebną do testu.

„Brak wzrostu” ma granicę wykrycia

Test inaktywacji zależy od:

• objętości badanej;
• czułości;
• czasu obserwacji;
• warunków odzysku;
• uszkodzenia subletalnego;
• właściwego gospodarza lub podłoża;
• liczby powtórzeń;
• kontroli dodatniej i ujemnej.

Wynik ujemny nie dowodzi matematycznego zera. Uzasadnia wniosek w granicach metody.

Odpady chemiczno-biologiczne

Przykłady:

• materiał utrwalony formaldehydem;
• ekstrakcja z fenolem;
• bufor z solą guanidyny;
• żel z określonym barwnikiem;
• kultura z antybiotykiem;
• próbka z konserwantem;
• tkanka z metalem lub znacznikiem.

Nie zawsze można najpierw zastosować standardową dezynfekcję biologiczną, a potem potraktować materiał jako zwykły odpad. Kolejność i ścieżkę ustala się z osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo chemiczne i gospodarkę odpadami.

Sprzęt wielokrotnego użycia

Dekontaminację projektuje się tak, aby:

• chronić osobę myjącą;
• nie rozprzestrzeniać zabrudzenia;
• dotrzeć do kanałów i złączy;
• zachować kompatybilność urządzenia;
• rozróżnić powierzchnię kontaktową i zewnętrzną;
• umożliwić bezpieczny serwis.

Sprzęt wysyłany do serwisu wymaga udokumentowanego statusu. Naklejka „czyste” bez procesu i podpisu nie wystarcza.

Komora bezpieczeństwa biologicznego

Rutynowe przecieranie powierzchni nie jest tym samym co pełna dekontaminacja przed:

• wymianą filtra;
• przemieszczeniem;
• naprawą wentylatora;
• pracą wewnątrz skażonej przestrzeni;
• wycofaniem urządzenia.

Proces specjalistyczny powinien być prowadzony przez kompetentne osoby z kontrolą dostępu i pozostałości środka.

Rozlanie

Zestaw rozlaniowy musi odpowiadać rzeczywistym materiałom.

Procedura określa:

1. kiedy przerwać pracę i wyjść;
2. czy trzeba odczekać ze względu na aerozol;
3. kto może wejść;
4. jakie PPE;
5. jak ograniczyć rozlew;
6. jaki środek i czas;
7. jak zebrać szkło i ostre przedmioty;
8. gdzie trafi odpad;
9. kiedy powierzchnia wraca do użycia;
10. jak ocenia się ekspozycję.

Wycieranie od środka albo od brzegu ma sens tylko jako część procedury dopasowanej do rozlewu, a nie magiczna reguła.

Transport wewnętrzny odpadu

Trasa powinna ograniczać:

• przejście przez przestrzeń publiczną;
• schody i progi;
• kontakt z żywnością;
• wspólną windę;
• czas postoju;
• ryzyko pozostawienia pojemnika.

Wózek i opakowanie wtórne muszą być zmywalne, stabilne i zgodne z masą ładunku.

Magazynowanie

Miejsce magazynowania powinno mieć:

• kontrolowany dostęp;
• powierzchnie możliwe do dekontaminacji;
• ochronę przed wyciekiem i szkodnikami;
• rozdzielenie niezgodnych strumieni;
• temperaturę odpowiednią do odpadu;
• limity czasu;
• identyfikację;
• plan awarii chłodzenia;
• możliwość bezpiecznego odbioru.

Pełny korytarz nie staje się magazynem przez ustawienie tabliczki.

Odpady medyczne w Polsce

Nie każdy odpad laboratorium badawczego automatycznie ma tę samą kwalifikację prawną. Trzeba ustalić źródło, charakter i właściwy kod.

Główny Inspektorat Sanitarny wskazuje, że odpady medyczne powstają między innymi w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych oraz badaniami i doświadczeniami naukowymi w zakresie medycyny. GIS przywołuje obowiązujące zasady gromadzenia, transportu wewnętrznego i unieszkodliwiania zakaźnych odpadów medycznych.³

Aktualny status i zakres przepisów należy sprawdzać przed wdrożeniem procedury.

Autoklaw nie zawsze jest końcowym unieszkodliwieniem prawnym

Proces wewnętrzny może służyć dekontaminacji i bezpiecznemu postępowaniu, ale nie musi sam zmieniać wymaganej prawem ścieżki odpadu.

Obowiązujące rozporządzenie o postępowaniu z odpadami medycznymi określa sposób zbierania i warunki transportu wewnętrznego, a przepisy środowiskowe regulują dopuszczalne metody oraz magazynowanie.⁴

Dlatego procedura laboratoryjna powinna być uzgodniona z systemem gospodarki odpadami jednostki.

Przekazanie firmie zewnętrznej

Wytwórca powinien wiedzieć:

• co przekazuje;
• w jakim stanie;
• w jakim opakowaniu;
• komu;
• na podstawie jakiego uprawnienia;
• jak dokumentuje ilość i odbiór;
• co dzieje się po awarii transportu.

Zewnętrzna umowa nie usuwa odpowiedzialności za błędną klasyfikację lub nieszczelne opakowanie.

Osoba sprzątająca nie może być ostatnią barierą

Personel sprzątający i techniczny potrzebuje:

• jasnego zakresu;
• informacji o strefach;
• rozpoznawalnych etykiet;
• właściwego PPE;
• szkolenia;
• sposobu zgłaszania;
• zakazu manipulowania nieznanym odpadem;
• ochrony przed ostrymi przedmiotami.

Projekt procesu nie może zakładać, że ktoś „domyśli się”, co było w worku.

Dokumentacja

W zależności od procesu zapis może obejmować:

• identyfikator wsadu;
• typ i ilość odpadu;
• program;
• parametry;
• operatora;
• wskaźniki;
• wynik;
• odchylenie;
• decyzję o zwolnieniu;
• ponowny proces;
• serwis i kalibrację;
• odbiór zewnętrzny.

Dokumentacja ma pozwolić odtworzyć los odpadu, nie tylko potwierdzić, że urządzenie działało.

Kompetencja operatora

Szkolenie teoretyczne nie wystarcza.

Operator powinien umieć:

• rozpoznać niezgodny wsad;
• dobrać program;
• przygotować ładunek;
• odczytać parametry;
• zareagować na alarm;
• bezpiecznie wyjąć materiał;
• ocenić wskaźnik;
• zatrzymać zwolnienie;
• zgłosić awarię.

Kompetencję sprawdza się w praktyce i odnawia po zmianie urządzenia.

Utrzymanie urządzenia

Program obejmuje:

• przeglądy;
• czyszczenie;
• kontrolę uszczelek;
• odpływ;
• czujniki;
• kalibrację;
• rejestr alarmów;
• naprawy;
• kwalifikację po istotnym serwisie;
• plan przestoju.

Jeżeli jedyny autoklaw przestaje działać, laboratorium nie może po prostu gromadzić odpadu bez limitu.

Zarządzanie zmianą

Ponowna ocena jest potrzebna po zmianie:

• organizmu;
• objętości;
• opakowania;
• środka chemicznego;
• programu;
• urządzenia;
• miejsca;
• dostawcy odpadu;
• trasy;
• przepisów;
• firmy odbierającej.

Nawet grubszy worek może zmienić przenikanie pary.

Minimalna karta strumienia odpadu

1. Co dokładnie trafia do strumienia?
2. Jakie zagrożenia pozostają?
3. Czy są ostre przedmioty?
4. Czy są niezgodne chemikalia?
5. Jaki pojemnik?
6. Gdzie powstaje i gdzie jest zamykany?
7. Jak długo i gdzie może być magazynowany?
8. Jak jest transportowany?
9. Jaki proces dekontaminacji?
10. Dla jakiego wsadu został zwalidowany?
11. Jak rutynowo potwierdza się cykl?
12. Kto zwalnia materiał?
13. Co po nieudanym procesie?
14. Jaka jest końcowa klasyfikacja i ścieżka prawna?
15. Kto odbiera i jak potwierdza odbiór?

Co warto zapamiętać

• Segregacja zaczyna się w miejscu powstania.
• Dekontaminacja, dezynfekcja i sterylizacja nie są synonimami.
• Metoda musi odpowiadać czynnikowi, macierzy, wsadowi i celowi.
• Taśma chemiczna nie dowodzi sama skuteczności biologicznej całego cyklu.
• Walidacja procesu różni się od kontroli rutynowego wsadu.
• Odpad może jednocześnie być biologiczny, chemiczny i ostry.
• Proces biologiczny nie usuwa automatycznie pozostałych zagrożeń.
• Klasyfikacja prawna zależy od źródła oraz charakteru odpadu.
• Nieudany cykl oznacza materiał potencjalnie skażony.
• Plan awarii urządzenia jest częścią gospodarki odpadem.

Dokąd dalej

Ocenę materiału opisuje Biosafety oparte na ocenie ryzyka.

Zagrożenia mieszanin rozwija Bezpieczeństwo chemiczne w laboratorium biologicznym.

Analizę awarii rozwija Incydent laboratoryjny i analiza przyczyn źródłowych.

Źródła