Klonowanie reprodukcyjne i „terapeutyczne”

Streszczenie

„Klonowanie reprodukcyjne” i „klonowanie terapeutyczne” nie są dwiema odmianami tego samego leczenia. Mogą mieć wspólny etap laboratoryjny — transfer jądra komórki somatycznej do oocytu pozbawionego własnego materiału chromosomowego — lecz rozchodzą się przez zamierzony punkt końcowy. W pierwszym przypadku byłoby nim przeniesienie zrekonstruowanego zarodka do macicy, ciąża i urodzenie człowieka. W drugim zarodek rozwija się wyłącznie in vitro, a z blastocysty próbuje się wyprowadzić linię pluripotentnych komórek macierzystych ntESC do badań. Nie inicjuje się ciąży.

Nazwa „terapeutyczne” jest myląca, ponieważ samo otrzymanie blastocysty ani linii ntESC nie leczy pacjenta. Między linią pluripotentną a produktem klinicznym pozostają różnicowanie, oczyszczanie, kontrola genomu i epigenomu, ocena ryzyka nowotworzenia, produkcja zgodna ze standardami jakości oraz badania przedkliniczne i kliniczne. Dlatego w precyzyjnym języku lepiej mówić o badawczym SCNT albo o wyprowadzaniu ntESC po transferze jądra.

Najkrótsza mapa pojęć

W tej dziedzinie podobne słowa opisują różne operacje. Warto rozdzielić je przed dalszą lekturą:

• SCNT (somatic cell nuclear transfer) to technika: przeniesienie jądra komórki somatycznej do enukleowanego oocytu i uruchomienie programu rozwojowego;
• klonowanie reprodukcyjne to zastosowanie, którego celem jest ciąża i narodziny osobnika o genomie jądrowym pochodzącym od dawcy komórki;
• badawcze SCNT prowadzi do zarodka hodowanego in vitro, z którego można próbować wyprowadzić linię ntESC;
• ntESC (nuclear-transfer embryonic stem cells) to pluripotentne komórki macierzyste wyprowadzone z zarodka po transferze jądra;
• iPSC to komórki somatyczne przeprogramowane czynnikami molekularnymi bez użycia oocytu i bez tworzenia zarodka;
• klonowanie komórek może oznaczać zwykłe namnażanie populacji pochodzącej od jednej komórki i nie ma samo przez się związku z tworzeniem organizmu.

Technika nie przesądza więc automatycznie o celu. Tak samo pierwsze etapy zapłodnienia pozaustrojowego nie mówią jeszcze, czy zarodek zostanie przeniesiony, poddany diagnostyce, zamrożony czy przekazany do badań. W przypadku SCNT granica ma jednak szczególne znaczenie biologiczne, etyczne i prawne.

Co jest naprawdę wspólne

W klasycznym SCNT usuwa się wrzeciono metafazowe z dojrzałego oocytu, wprowadza jądro albo całą komórkę somatyczną, a następnie pobudza zrekonstruowaną komórkę do rozpoczęcia podziałów. Cytoplazma oocytu ma wyciszyć program dawnej komórki i ustanowić program wczesnego rozwoju. To nie jest proste „włożenie DNA do pustej skorupki”: wynik zależy od fazy cyklu komórkowego, stanu oocytu, sposobu aktywacji, przeprogramowania chromatyny, uruchomienia genomu zarodkowego oraz warunków hodowli.

Jeżeli rekonstrukcja się powiedzie, powstają kolejne blastomery, morula i blastocysta. Dopiero na tym poziomie można próbować oddzielić komórki węzła zarodkowego i założyć linię ntESC. Do tego miejsca materialna sekwencja czynności jest podobna niezależnie od tego, jak badacze opisują odległy cel. To właśnie wspólny odcinek powoduje, że termin „klonowanie terapeutyczne” budzi spór: do uzyskania linii komórkowej tworzy się biologiczną strukturę wczesnego rozwoju, choć nie przenosi się jej do macicy.

Punkt rozgałęzienia nie jest tylko strzałką na schemacie

Różnica pojawia się w protokole, zgodach, dopuszczalnych materiałach, infrastrukturze i kryteriach powodzenia. W drodze reprodukcyjnej „sukcesem” byłoby żywe urodzenie i prawidłowy rozwój człowieka. W badawczym SCNT sukces może oznaczać uzyskanie stabilnej, poprawnie zidentyfikowanej linii pluripotentnej. Te dwa wyniki wymagają zupełnie innych dowodów.

Blastocysta zdolna dać kolonię ntESC nie musi być zdolna do prawidłowej implantacji i rozwoju łożyska. Z kolei sam fakt implantacji nie dowodzi, że płód rozwija się prawidłowo. Wynik laboratoryjny nie jest zatem „pierwszym etapem” dowodu bezpieczeństwa reprodukcyjnego. Jest odpowiedzią na inne pytanie.

Element	Droga reprodukcyjna	Droga badawcza do ntESC
Zamierzony koniec	ciąża, poród, rozwój dziecka	linia komórkowa, model lub materiał do różnicowania
Czynność rozstrzygająca	transfer do macicy	izolacja komórek i założenie hodowli
Główne podmioty narażone	dawczyni oocytów, osoba ciężarna, płód i przyszłe dziecko	przede wszystkim dawczyni oocytów i dawca komórki; także personel oraz odbiorcy przyszłego produktu
Miara powodzenia	zdrowie w całym przebiegu życia, nie samo urodzenie	tożsamość, stabilność, pluripotencja i użyteczność linii
Status ISSCR	kategoria 3B — badań nie należy prowadzić	możliwe tylko tam, gdzie zezwala prawo, pod wyspecjalizowanym nadzorem

Droga reprodukcyjna: co musiałoby się wydarzyć

Po hodowli do stadium przedimplantacyjnego zarodek zostałby przeniesiony do macicy człowieka z zamiarem zagnieżdżenia. Dalej potrzebne byłyby prawidłowe: powstanie trofoblastu, przebudowa naczyń matczynych, rozwój łożyska, organogeneza, wzrost płodu, poród i adaptacja noworodka. Każdy z tych etapów jest osobnym filtrem.

SCNT u zwierząt pokazał, że problemem nie jest wyłącznie mały odsetek blastocyst. Nieprawidłowe przeprogramowanie może ujawnić się później jako utrata ciąży, zaburzenie łożyska, przerost płodu, trudny poród albo niewydolność noworodka. Więcej o tym mechanizmie opisuje rozdział Łożysko, ciąża i large offspring syndrome. Przeżywający osobnik nie usuwa z mianownika zarodków, płodów i noworodków utraconych wcześniej.

Dlaczego nie można „najpierw sprawdzić bezpieczeństwa”

W badaniu leku dawkę można zmniejszyć, przerwać podawanie i obserwować odwracalne parametry. W reprodukcyjnym SCNT eksperyment dotyczyłby całego rozwoju nowego człowieka. Nie da się przed transferem zmierzyć wszystkich skutków błędów imprintingu, regulacji genów, organizacji chromatyny, zmian mitochondrialnych ani rozwoju łożyska. Biopsja kilku komórek także nie reprezentuje wiernie wszystkich tkanek przyszłego organizmu.

Nie ma etycznej fazy „pilotażowej”, w której pierwsze dzieci mogłyby być materiałem do ustalenia częstości wad. Osoba, która miałaby się urodzić, nie może wyrazić zgody na nieodwracalne ryzyko, a osoba ciężarna również byłaby narażona na powikłania wynikające z wadliwej implantacji i łożyska. To nie jest wyłącznie spór o wydajność laboratoryjną.

ISSCR zalicza implantowanie ludzkich zarodków powstałych przez przeprogramowanie jądra do kategorii 3B: badań, których nie należy prowadzić z powodu szerokiego konsensusu o braku przekonującego uzasadnienia lub ich nieetyczności.¹ Wytyczne nie opisują tej granicy jako progu, który można przekroczyć po uzyskaniu kilku lepszych wyników na zwierzętach.

Klon nie byłby kopią osoby

Wspólny genom jądrowy nie oznacza wspólnego organizmu, mózgu ani biografii. Mitochondria pochodzą głównie z oocytu, środowisko macicy byłoby inne, a rozwój obejmuje procesy losowe i zależne od warunków. Układ odpornościowy wytwarza część różnorodności przez somatyczne rearanżacje DNA. Mózg powstaje w interakcji genów, rozwoju i doświadczenia.

Klon człowieka nie odtwarzałby wspomnień, osobowości ani wieku dawcy jądra. Byłby później urodzonym bliźniakiem genetycznym pod względem większości genomu jądrowego, a nie biologicznym „ciągiem dalszym” tej osoby. Rozwinięcie tego problemu znajduje się w tekście Klon to nie „drugi ten sam człowiek”.

Droga badawcza: blastocysta nie jest produktem leczniczym

W badawczym wariancie SCNT nie wykonuje się transferu do macicy. Z komórek węzła zarodkowego blastocysty próbuje się wyprowadzić kolonię, którą następnie stabilizuje się i namnaża. Wyprowadzenie linii zwykle oznacza, że integralny rozwój blastocysty się kończy. To jest istotne etycznie niezależnie od tego, czy ktoś przypisuje zarodkowi przedimplantacyjnemu pełny, stopniowy czy minimalny status moralny.

Linia otrzymuje własny identyfikator i historię pasaży. Musi przejść kontrolę pochodzenia, kariotypu, wariantów liczby kopii, markerów pluripotencji, zdolności różnicowania, czystości mikrobiologicznej i stabilności. Dopiero wtedy można pytać, czy nadaje się do modelowania choroby. Wytwarzanie komórek przeznaczonych do podania pacjentowi byłoby następnym, znacznie bardziej wymagającym programem.

Co oznacza skrót ntESC

Nazwa nuclear-transfer embryonic stem cells opisuje zarówno sposób powstania, jak i stan komórek. „Embryonic” nie znaczy, że komórki są gotowym zarodkiem. Utrzymywana w hodowli linia pluripotentna nie ma uporządkowanej architektury blastocysty ani sama nie przechodzi prawidłowo przez cały rozwój organizmu. Może natomiast tworzyć pochodne trzech listków zarodkowych i — przy niekontrolowanym podaniu — guzy zawierające różne tkanki.

Nie każda kolonia przypominająca komórki macierzyste jest poprawną linią ntESC. Trzeba wykazać, że genom jądrowy rzeczywiście pochodzi od wskazanej komórki somatycznej, a mitochondrialny przede wszystkim od oocytu; wykluczyć partenogenezę, pomylenie próbek i zanieczyszczenie inną linią. Tożsamość jest częścią wyniku, nie formalnością po eksperymencie.

Co rzeczywiście osiągnięto u człowieka

W 2013 roku zespół Tachibany opisał wyprowadzenie ludzkich ntESC po zoptymalizowanym SCNT. Linie miały diploidalne kariotypy, genom jądrowy dawcy komórki i mitochondrialny genom oocytu oraz profile ekspresji i różnicowania zbliżone do klasycznych ESC.² Był to dowód, że cytoplazma ludzkiego oocytu może przeprogramować jądro somatyczne do stanu pluripotentnego — nie dowód bezpiecznego klonowania reprodukcyjnego i nie terapia pacjenta.

W 2014 roku zespół Yamady uzyskał diploidalne linie pluripotentne także z komórek dorosłej kobiety z cukrzycą typu 1.³ To osiągnięcie pozwoliło wiarygodniej rozważać modele choroby o genomie jądrowym konkretnej osoby. Nadal nie oznaczało wytworzenia gotowych komórek beta wysp trzustkowych, ich długotrwałego bezpieczeństwa ani skutecznego przeszczepu.

Dokładną historię eksperymentów, materiałów i kryteriów weryfikacji omawia osobny rozdział Ludzkie ntESC: co rzeczywiście uzyskano po transferze jądra.

„Terapeutyczne” opisuje obietnicę, nie stan rozwoju

Sformułowanie powstało, aby przeciwstawić uzyskiwanie komórek próbie urodzenia klonu. Retorycznie jest skuteczne, lecz poznawczo łączy w jednym słowie etap badawczy i potencjalne przyszłe zastosowanie. Czytelnik może usłyszeć „terapeutyczne” i uznać, że pacjent otrzymuje leczenie, chociaż w rzeczywistości wynikiem jest linia komórek w inkubatorze.

Lepsze pytanie brzmi: jaki jest bezpośredni punkt końcowy danego protokołu? Jeżeli jest nim założenie linii i analiza przeprogramowania, należy tak napisać. Jeżeli późniejszy projekt ma wytworzyć komórki dopaminergiczne, kardiomiocyty albo komórki beta, powinien osobno zdefiniować produkt, dawkę, drogę podania i kryteria uwolnienia serii. Słowo „terapia” nie może zastąpić tego łańcucha dowodów.

Od linii do przeszczepu: brakujące etapy

Pluripotencja jest zdolnością, nie specjalizacją. Komórki ntESC należałoby najpierw skierować ku określonej linii rozwojowej, a następnie usunąć komórki o niepożądanej tożsamości i resztkowe komórki pluripotentne. Produkt powinien mieć powtarzalny skład, moc biologiczną i właściwy etap dojrzałości.

Przykładowa droga translacyjna obejmuje:

1. wybór i pełną charakterystykę klonu ntESC;
2. opracowanie protokołu różnicowania;
3. zdefiniowanie markerów tożsamości i funkcji;
4. ocenę stabilności genomowej oraz epigenetycznej podczas pasażowania;
5. badania pozostałości niezróżnicowanych komórek;
6. ocenę biodystrybucji, przeżycia i nowotworzenia;
7. produkcję w kontrolowanych warunkach i walidację testów jakości;
8. badania przedkliniczne właściwe dla produktu;
9. dopiero później — zgodę regulatora i stopniowane badania kliniczne.

Nie ma jednego testu „pluripotentna, więc bezpieczna”. Ta sama cecha, dzięki której komórka może dać wiele tkanek, zwiększa ryzyko niekontrolowanego różnicowania.

Zgodność jądrowa nie jest pełną zgodnością biologiczną

ntESC dziedziczą większość genomu jądrowego po dawcy komórki somatycznej. To może zmniejszać różnice w antygenach kodowanych jądrowo, lecz nie czyni materiału całkowicie „tym samym pacjentem”. Mitochondrialne DNA pochodzi przede wszystkim od dawczyni oocytu. Niewielka ilość mitochondriów dawcy komórki może zostać przeniesiona razem z cytoplazmą i prowadzić do heteroplazmii.

Genom jądrowy i mitochondrialny współpracują przy oddychaniu komórkowym. Dlatego pochodzenie mtDNA, jego warianty i poziom heteroplazmii są parametrami jakości, a nie przypisem do genealogii. Eksperyment Tachibany potwierdził oocytowe pochodzenie mtDNA w uzyskanych liniach, a inne badania pokazały, że transfer jądra może pozostawiać małą ilość mtDNA komórki somatycznej.⁴

„Autologiczne” wymaga dopowiedzenia

Produkt autologiczny pochodzi od leczonej osoby, ale w przypadku ntESC dokładniej byłoby mówić o zgodności genomu jądrowego. Oocyt jest materiałem innej osoby. Hodowla może selekcjonować nowe warianty, a różnicowanie zmienia prezentację antygenów. Komórki uszkodzone, zestresowane lub niedojrzałe mogą wywoływać reakcje odpornościowe niezależne od klasycznego niedopasowania HLA.

Zgodność nie usuwa również chorobotwórczego wariantu jądrowego. Jeżeli komórkę pobrano od osoby z chorobą monogenową zależną od genomu jądrowego, ntESC zachowa ten wariant, chyba że zostanie osobno naprawiony. To zaleta w modelowaniu choroby, ale przeszkoda w autologicznym przeszczepie. W chorobach mitochondrialnych wymiana cytoplazmy może być potencjalnie interesująca, lecz jej efekt trzeba mierzyć, a nie zakładać.

Genom i epigenom po przeprogramowaniu

Przeprogramowanie nie cofa komórki do abstrakcyjnego „zera”. Materiał wyjściowy może zawierać mutacje powstałe w organizmie dawcy, a manipulacja, selekcja klonu i namnażanie mogą dodać kolejne. Badania porównujące genetycznie dopasowane ntESC i iPSC wykazały, że obie grupy mogą zawierać nowe warianty liczby kopii oraz błędy związane z przeprogramowaniem.⁵

W jednym porównaniu profile metylacji i transkryptomu ntESC były bliższe ESC po zapłodnieniu niż profile iPSC, które częściej zachowywały ślady komórki wyjściowej.⁶ Inne analizy stwierdzały jednak porównywalne częstości mutacji kodujących i utraty imprintingu w ntESC oraz iPSC.⁷ Nie wynika z tego prosty ranking „SCNT dobre, iPSC złe”. Wynik zależy od linii, metody, pasażu i testowanego punktu końcowego.

iPSC zmieniły bilans, ale nie unieważniły pytania

Od uzyskania ludzkich iPSC w 2007 roku można wytwarzać pluripotentne linie zgodne genomem jądrowym z dawcą bez oocytów i bez stadium blastocysty.⁸ Materiał somatyczny jest znacznie łatwiej dostępny, a procedurę można skalować dla wielu pacjentów i wariantów genetycznych. Dlatego iPSC stały się podstawowym narzędziem modelowania chorób, przesiewania leków i rozwijania części terapii komórkowych.

Nie znaczy to, że wszystkie linie iPSC są równoważne ani że SCNT straciło wartość poznawczą. Oocyt przeprogramowuje jądro innym zestawem mechanizmów i w innym czasie niż sztucznie dostarczone czynniki transkrypcyjne. ntESC mogą służyć jako punkt porównania w badaniach pamięci epigenetycznej, aktywacji genomu i współpracy jądra z mitochondriami. Uzasadnienie naukowe trzeba jednak ważyć wobec potrzeby użycia oocytów i zarodka.

Cztery źródła pluripotencji nie są zamienne

W artykule albo projekcie warto podać nie tylko „komórki macierzyste”, lecz ich pochodzenie:

• IVF-ESC wyprowadza się z zarodka powstałego po połączeniu gamet; ich genom jądrowy nie jest kopią genomu pacjenta;
• ntESC pochodzą z zarodka po transferze jądra; genom jądrowy pochodzi od dawcy komórki, a mtDNA głównie od oocytu;
• iPSC powstają przez przeprogramowanie komórki somatycznej bez stadium zarodkowego;
• komórki po bezpośredniej konwersji zmieniają specjalizację bez stabilnego przejścia przez pluripotencję.

Każda droga ma inne zalety, ryzyka i pytania kontrolne. Zobacz również iPSC a embrionalne komórki macierzyste oraz Bezpośrednia konwersja komórek.

Model choroby to nie to samo co terapia

Linia ntESC zawierająca wariant związany z chorobą może być użyteczna, nawet jeśli nigdy nie zostanie podana człowiekowi. Można różnicować ją równolegle z linią kontrolną, obserwować pojawienie się fenotypu, testować mechanizm i sprawdzać kandydatów na leki. Edycja wariantu w jednej z linii może utworzyć parę izogeniczną, w której główną różnicą jest badana zmiana.

To zastosowanie ma inny bilans ryzyka niż przeszczep. Błąd w modelu może doprowadzić do fałszywego wniosku naukowego; błąd w produkcie komórkowym może bezpośrednio zaszkodzić pacjentowi. Dlatego nie należy przenosić zdania „komórki wykazały funkcję w hodowli” do nagłówka „powstała terapia”.

Oocyt jest ograniczonym i obciążającym materiałem

Do SCNT potrzebne są dojrzałe oocyty wysokiej jakości. Ich pozyskanie od żywej osoby wymaga kwalifikacji, hormonalnej stymulacji jajników, monitorowania i zabiegu pobrania. Procedura niesie ból, czas, niedogodności oraz ryzyko powikłań, w tym zespołu hiperstymulacji jajników. „Dawstwo materiału” nie jest więc neutralnym odpowiednikiem pobrania wymazu.

Wytyczne ISSCR wymagają niezależnej oceny rekrutacji i dobrowolności, nadzoru nad bezpieczeństwem oraz takiego wynagradzania czasu i obciążeń, aby nie zależało ono od liczby ani jakości uzyskanych oocytów i nie tworzyło nadmiernej zachęty.⁹ Ten punkt jest częścią metodologii: presja ekonomiczna może zniekształcić zgodę, sposób stymulacji i zgłaszanie zdarzeń niepożądanych.

Zgoda dotyczy konkretnych zastosowań

Osoba przekazująca oocyty powinna wiedzieć, czy zostaną użyte do tworzenia zarodków przez SCNT, wyprowadzania trwałej linii, sekwencjonowania, edycji genomu, badań na zwierzętach, udostępniania innym laboratoriom albo rozwoju komercyjnego produktu. Dawca komórki somatycznej powinien rozumieć, że genom linii może pozwolić w przyszłości na jego ponowną identyfikację i ujawnić informacje istotne także dla krewnych.

Zgoda na „badania biologiczne” nie powinna automatycznie obejmować każdej przyszłej procedury. Protokół musi także określić, czy i jak zwraca się wyniki uboczne, jak długo przechowuje dane i kto może uzyskać linię. Rozdział Dawstwo komórek, zarodki i świadoma zgoda rozwija te zależności.

Zarodek, linia i produkt to trzy różne obiekty nadzoru

Zrekonstruowany oocyt rozwijający się do blastocysty podlega zasadom dotyczącym badań nad zarodkami. Po wyprowadzeniu linia ntESC wymaga kontroli pochodzenia, bankowania, transferu między instytucjami i zgodności użycia z pierwotną zgodą. Jeżeli z linii powstaje kandydat na produkt leczniczy, wchodzą dodatkowe wymagania dotyczące jakości wytwarzania, badań nieklinicznych i nadzoru regulatora.

Jedna pozytywna decyzja komisji nie „legalizuje” całego łańcucha. Zmiana celu, czasu hodowli, miejsca, odbiorcy materiału albo zamiaru klinicznego może wymagać nowej oceny. Nadzór powinien śledzić przepływ materiału, a nie tylko tytuł projektu.

Granica 14 dni nie jest uniwersalnym pozwoleniem

W debacie nad badaniami nad zarodkami często pojawia się reguła 14 dni. Nie oznacza ona, że każdy eksperyment krótszy niż 14 dni jest dopuszczalny ani że czternastego dnia automatycznie można zrobić wszystko wcześniej. Najpierw obowiązuje prawo danej jurysdykcji, zakres zgody, ocena naukowa i wyspecjalizowany nadzór. Niektóre państwa zabraniają tworzenia zarodków do badań niezależnie od czasu hodowli.

Aktualne wytyczne ISSCR odchodzą od traktowania 14 dni jako jedynej uniwersalnej granicy naukowej, ale ewentualne badania wykraczające poza nią uzależniają od publicznego dialogu, przekonującego uzasadnienia, lokalnego prawa i stopniowej specjalistycznej oceny. Nie jest to samodzielna licencja laboratorium.

Polska: zakaz jest szerszy niż zakaz transferu

W Polsce ustawa o leczeniu niepłodności stanowi, że niedopuszczalne jest tworzenie zarodków ludzkich w celach innych niż procedura medycznie wspomaganej prokreacji. Osobno zabrania tworzenia zarodka, którego informacja genetyczna w jądrze jest identyczna z informacją innego zarodka, płodu, człowieka, zwłok lub szczątków. Naruszenie tych przepisów jest zagrożone karą pozbawienia wolności.¹⁰

To ważne doprecyzowanie: polskiej sytuacji nie opisuje poprawnie zdanie „wolno prowadzić terapeutyczne SCNT, byle nie przenieść zarodka”. Zakaz obejmuje już tworzenie takiego zarodka. Artykuł ma charakter edukacyjny, nie jest opinią prawną; przy projektowaniu rzeczywistego badania trzeba sprawdzić obowiązujący tekst prawa, definicje i decyzje właściwych organów.

Europa: kilka warstw, nie jedno prawo

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej wymienia zakaz reprodukcyjnego klonowania istot ludzkich wśród zasad integralności osoby.¹¹ Rada Europy przyjęła Protokół dodatkowy do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie, zabraniający interwencji zmierzającej do stworzenia człowieka genetycznie identycznego pod względem zestawu genów jądrowych z innym żyjącym lub zmarłym człowiekiem.¹²

Nie oznacza to identycznego reżimu dla wszystkich badań w każdym państwie. Trzeba odróżnić wiążące prawo krajowe, prawo Unii w jego zakresie stosowania, ratyfikowane umowy międzynarodowe, podpisane lecz nieratyfikowane dokumenty oraz wytyczne organizacji naukowych. Polska podpisała Konwencję z Oviedo i protokół klonowania, ale ich nie ratyfikowała; krajowy zakaz wynika jednak bezpośrednio z ustawy.

Etyka nie kończy się na słowie „zarodek”

Debata obejmuje co najmniej cztery niezależne osie:

• status moralny zarodka i dopuszczalność jego instrumentalnego użycia;
• obciążenie oraz możliwość ekonomicznego wykorzystania dawczyń oocytów;
• ryzyko dla osoby ciężarnej i przyszłego dziecka w zastosowaniu reprodukcyjnym;
• sprawiedliwy dostęp, własność linii, komercjalizację i podział korzyści.

Można uznawać badawcze SCNT za etycznie niedopuszczalne ze względu na zarodek, ale popierać badania iPSC. Można też dopuszczać SCNT pod nadzorem, a równocześnie uważać jego zastosowanie reprodukcyjne za niedopuszczalne. Redukowanie wszystkich stanowisk do podziału „za nauką” kontra „przeciw nauce” ukrywa rzeczywiste argumenty.

Sprawa Hwanga: dlaczego sama publikacja nie wystarcza

W 2004 i 2005 roku zespół Woo-suka Hwanga ogłosił uzyskanie ludzkich linii po SCNT, w tym rzekomo dopasowanych do pacjentów. Prace zostały wycofane po wykazaniu fabrykacji danych; zapis PubMed jednoznacznie oznacza artykuł o liniach pacjentozależnych jako wycofany.¹³ Sprawa obejmowała też poważne problemy związane z pozyskiwaniem oocytów.

Lekcja nie brzmi „nauka się myli, więc niczemu nie ufaj”. Brzmi: niezwykłe twierdzenie wymaga danych źródłowych, niezależnej identyfikacji linii, śledzenia próbek, kontroli dawstwa i reprodukcji wyniku. Osiągnięcie z 2013 roku było przełomem właśnie dlatego, że późniejsza weryfikacja pochodzenia jądrowego i mitochondrialnego oraz kolejne niezależne prace potwierdziły możliwość uzyskania ludzkich ntESC.

Czego nie mylić z SCNT

Dzielenie zarodka rozdziela blastomery albo wczesny zarodek powstały z gamet. Nie wprowadza jądra dorosłej komórki do oocytu. O różnicy mówi artykuł Dzielenie zarodka a SCNT.

Donacja mitochondrialna przenosi materiał jądrowy między oocytami lub zygotami w celu ograniczenia transmisji chorobotwórczego mtDNA. Nie ma na celu odtworzenia genomu jądrowego istniejącej osoby metodą SCNT.

Partenogeneza aktywuje oocyt bez zapłodnienia i bez jądra komórki somatycznej. Powstały materiał ma inny układ genomów rodzicielskich i imprintingu.

Modele zarodka z komórek macierzystych są samoorganizującymi się strukturami komórkowymi. Nie należy automatycznie nazywać ich zarodkami ani zakładać, że wszystkie modele mają te same możliwości. Ich status zależy od składu, organizacji i potencjału; implantowanie modeli do macicy jest według ISSCR działalnością zabronioną.

Organoidy odwzorowują wybrane cechy tkanki lub narządu, nie cały organizm. Szerzej omawia to rozdział Organoidy, sferoidy i assembloidy.

Jak rozpoznać mylący komunikat

Nagłówek o „sklonowaniu człowieka” albo „terapeutycznym klonie” trzeba rozłożyć na sprawdzalne pytania:

1. Czy wykonano SCNT, czy użyto iPSC, zapłodnienia, partenogenezy albo modelu zarodka?
2. Do jakiego stadium rozwinęła się struktura i jak je potwierdzono?
3. Czy wyprowadzono trwałą linię ntESC?
4. Czy genotypowanie potwierdziło pochodzenie genomu jądrowego i mtDNA?
5. Czy wykluczono pomylenie próbki, partenogenezę i zanieczyszczenie?
6. Czy artykuł przeszedł recenzję, a dane są dostępne?
7. Czy wynik powtórzył niezależny zespół?
8. Czy doszło do transferu do macicy?
9. Czy istnieje potwierdzona ciąża i urodzenie, czy tylko anonimowa deklaracja?
10. Czy słowo „terapia” oznacza podanie produktu pacjentowi, czy odległą motywację badań?

Brak odpowiedzi na te pytania jest ważniejszy niż liczba superlatyw w informacji prasowej. Osobny tekst analizuje twierdzenia o sklonowaniu człowieka i standard dowodu.

Minimalny pakiet dowodów dla linii ntESC

Wiarygodny raport powinien pokazać co najmniej:

• udokumentowane pochodzenie oocytów i komórek somatycznych oraz właściwe zgody;
• pełny bilans liczby oocytów, rekonstrukcji, podziałów, blastocyst i założonych linii;
• genotypowanie jądrowe dawcy, oocytu i linii;
• analizę mtDNA oraz heteroplazmii;
• wykluczenie partenogenezy i kontaminacji;
• kariotyp lub dokładniejszą analizę zmian liczby kopii;
• markery i funkcjonalne testy pluripotencji;
• badania mikrobiologiczne i uwierzytelnienie linii;
• dostępność danych umożliwiających audyt;
• jasne oddzielenie wyniku pierwotnego od przyszłych zastosowań.

Raportowanie wyłącznie „odsetka sukcesu” bez mianowników ukrywa koszt biologiczny i podatność metody na wybiórczą prezentację danych.

Minimalny pakiet dla potencjalnego produktu komórkowego

Nawet perfekcyjnie scharakteryzowana ntESC nie jest produktem do podania. Dla komórek zróżnicowanych trzeba zdefiniować tożsamość, czystość, żywotność, dawkę, siłę działania i dopuszczalny poziom resztkowych komórek pluripotentnych. Należy zbadać stabilność po rozmrożeniu, migrację, integrację, możliwość niepożądanego rozrostu i interakcję z układem odpornościowym.

Wartość testu zależy od wskazania. Kardiomiocyt wymaga innych pomiarów funkcji i ryzyka arytmii niż neuron dopaminergiczny czy komórka beta. Ogólny marker „żywe komórki” nie zastępuje testu mocy biologicznej powiązanego z mechanizmem działania. Droga od laboratorium do produktu ATMP jest osobnym projektem rozwojowym.

Co można uczciwie powiedzieć dziś

Można powiedzieć, że:

• ludzki oocyt potrafi przeprogramować jądro komórki somatycznej do stanu umożliwiającego wyprowadzenie ntESC;
• uzyskano linie z komórek płodowych, noworodkowych i dorosłych dawców;
• ntESC mogą być narzędziem badania przeprogramowania, chorób i biologii mitochondriów;
• genom jądrowy linii może odpowiadać dawcy komórki, lecz materiał nie jest biologicznie identyczny we wszystkich wymiarach;
• iPSC zapewniają praktyczniejszą drogę do większości pacjentozależnych modeli bez użycia oocytów i zarodków;
• żadnego z tych zdań nie należy zamieniać w twierdzenie o bezpiecznej reprodukcji człowieka.

Nie można uczciwie powiedzieć, że istnieje rutynowa „terapia z klonowania terapeutycznego” ani że otrzymanie blastocysty dowodzi możliwości urodzenia zdrowego klonu.

Reguła końcowa: nazwij czynność i punkt końcowy

Najbezpieczniejszy język jest jednocześnie najprostszy. Zamiast „naukowcy sklonowali pacjenta terapeutycznie” należy napisać: „po transferze jądra komórki pacjenta do oocytu wyprowadzono linię ntESC” — jeżeli właśnie to zrobiono. Zamiast „zarodek był zdolny do rozwoju” trzeba podać, czy osiągnął stadium blastocysty, dał linię, implantował się czy doprowadził do urodzenia.

Wspólny pierwszy odcinek SCNT nie zrównuje więc dwóch dróg. Reprodukcyjny transfer ludzkiego zarodka po przeprogramowaniu jądra jest niedopuszczalny naukowo i etycznie oraz zakazany w wielu systemach prawnych. Badawcze wyprowadzanie ntESC jest odrębną procedurą, możliwą tylko w części jurysdykcji i wymagającą szczególnego nadzoru. A linia ntESC — nawet poprawna — pozostaje materiałem badawczym, dopóki cały późniejszy łańcuch nie wykaże jakości, bezpieczeństwa i korzyści klinicznej.

Następny rozdział, Dlaczego nie klonuje się ludzi, rozwija biologiczne, medyczne i społeczne powody tej granicy.